02
INNOVATIE DIE VERBINDT
Digitale en innovatieve projecten openen nieuwe mogelijkheden binnen detentie. Schaakinitiatieven brengen mensen samen rond concentratie, strategie en wederzijds respect. In 2025 groeide dit uit tot een primeur: een digitale schaakontmoeting tussen spelers uit de gevangenissen van Oudenaarde en Wortel.
We geven het woord aan schaakvrijwilliger Richard en deelnemers uit beide gevangenissen. Zij vertellen hoe schaken meer is dan een spel, en hoe digitale technologie kan bijdragen aan verbinding, zelfs over gevangenismuren heen.
Hoe een schaakbord nieuwe werelden opent
Hoe ben je schaakvrijwilliger geworden bij De Rode Antraciet?
“Toen ik met pensioen ging, wilde ik de tijd die vrijkwam zinvol invullen. Dat was een sleutelmoment: je moet dan bewust kiezen waar je je energie in steekt. Via Justitie en het CAW ben ik uiteindelijk bij De Rode Antraciet terechtgekomen. Ik heb altijd een groot hart gehad voor mensen die het moeilijk hebben, en dit vrijwilligerswerk gaf me de kans om daar concreet iets mee te doen – het liefst op de achtergrond.”
“Aan het bord zijn we gewoon schakers”
“Schaken heeft me geleerd out of the box te denken. Je ziet hoe anderen denken en daar leer je van.”
- Deelnemer Wortel
Wat betekent schaken voor jou in deze context?
“Schaken is veel meer dan een spel. Het draagt wetenschap, kunst, geschiedenis, psychologie en cultuur in zich. Tijdens de sessies probeer ik die rijkdom te tonen. We kijken naar grote tornooien en verhalen uit de schaakwereld, we denken samen na over strategie en pas daarna spelen we. Het gaat me niet alleen om winnen of verliezen, maar om leren denken en plannen – vaardigheden die ook buiten het schaakbord betekenis hebben.”
Hoe reageren deelnemers wanneer ze voor het eerst aansluiten?
“Bijna iedereen begint met twijfel: ‘Ik ben maar een beginner’ of ‘Ik ga snel verliezen’. Ze vertrekken vanuit een minderheidspositie. Maar wie blijft komen, groeit. Je ziet het zelfvertrouwen toenemen en tegelijk verdwijnt de branie. Mensen durven ook andere gesprekken aan te gaan, over de wereld, over hun leven. Dat vind ik bijzonder.”
Je vertelt vaak dat schaken ‘ego-dodend’ is. Wat bedoel je daarmee?
“Je ziet hoe wereldkampioenen verliezen van kinderen, of hoe iemand zonder thuis in een park briljant speelt. Creativiteit en mentale weerbaarheid vind je overal. Elke nieuwe partij vraagt dat je opnieuw begint en het risico neemt om te verliezen. Dat is een oefening in nederigheid en in doorzettingsvermogen.”
"Als ik schaak, vergeet ik eigenlijk alles. Je bent zo gefocust.”
“Mijn hoofd wordt leeg tijdens het spelen.”
- Deelnemers Wortel & Oudenaarde
“We voelden ons echt een ploeg.”
- Deelnemer Wortel
Heb je een moment meegemaakt dat voor jou de impact van het project samenvat?
“Er zijn er veel. Zoals die keer dat een gedetineerde met Poolse roots spontaan nieuwe deelnemers begon te begeleiden. Of wanneer iemand zichtbaar trots wordt omdat zijn cultuur in een schaakverhaal aan bod komt. Dat zijn momenten waarop mensen groeien in hun rol.”
De digitale schaakontmoeting tussen Wortel en Oudenaarde was een primeur. Hoe heb je die beleefd?
“Dat was een hoogtepunt. Niet alleen omdat het technisch werkte, maar omdat het samenhorigheid creëerde. De spelers voelden dat ze hun gevangenis vertegenwoordigden, en zelfs cipiers leefden mee. Technologie werd daar een middel om mensen te verbinden.”
“Cipiers kwamen ons vooraf aanmoedigen en vroegen achteraf hoe het geweest was.”
- Deelnemer Wortel
“Als mensen van buiten hier komen schaken, vergeet je even dat je in de gevangenis zit.”
- Deelnemer Wortel
Er was ook een ontmoeting met een schaakgroep van buiten de gevangenis. Wat deed dat met jou?
“Daar vielen alle verschillen weg. We maakten gemengde teams van senioren en gedetineerden en iedereen dacht samen na over de volgende zet. Op dat moment bestonden er geen labels meer — alleen schakers. Dat is voor mij de essentie.”
“Het betekent dat de maatschappij ons nog als mensen ziet.”
- Deelnemer Wortel
Welke verandering zie je bij mensen die regelmatig deelnemen?
“Ze krijgen meer vertrouwen in hun eigen denken. Ze leren planmatig werken en doordachte keuzes maken. En ze ontdekken dat ze meer kunnen dan ze zelf dachten.”
“Het geeft me hoop om terug te integreren.”
- Deelnemer Wortel
Wat wens je de deelnemers toe voor de toekomst?
“Dat ze blijven investeren in kennis, in plannen, in het kiezen van de juiste acties – niet alleen op het schaakbord maar ook in hun leven. Elke partij is een nieuw begin. Die gedachte kan je meenemen.”
Als je het project in één beeld moet samenvatten?
“Licht. Het licht van nieuwe partijen, nieuwe inzichten, nieuwe kansen – en het licht dat De Rode Antraciet binnenbrengt.”