Wat gebeurt er als je samen leest, denkt en in gesprek gaat – in een omgeving waar tijd vaak stil lijkt te staan? In de gevangenis van Beveren experimenteren lesgever Joos en masterstudent Amber met filosofieworkshops die mensen in detentie uitnodigen om stil te staan bij grote vragen én bij zichzelf.
Joos Vollebregt ontwikkelde de methodiek en begeleidt de sessies. Amber De Meester, masterstudent Agogische Wetenschappen, volgt het traject van dichtbij in het kader van haar onderzoek. Vanuit die samenwerking krijgt het project zowel een praktijk- als een onderzoeksdimensie.
Van klaslokaal naar gevangenis
Voor Joos begon het traject niet in Beveren, maar in de gevangenis van Wortel. Als voormalig moreel consulent zag hij van dichtbij hoe groot de nood is aan activiteiten die verder gaan dan tijdsbesteding alleen. Hij vertelt:
“Ik merkte dat ik meer kon betekenen door mijn ervaring uit het onderwijs en onderzoek te combineren met filosofische gespreksmethodes. Niet om antwoorden te geven, maar om mensen zelf te laten denken, onderzoeken en verwoorden.”
Vanuit die drive ontwikkelde hij verschillende initiatieven zoals Vrijdenkers, deLezerij en de Gemeenschap van Filosofisch Onderzoek. Steeds met dezelfde kern: samen nadenken, luisteren en betekenis geven.
Lezen als ingang, denken als doel
In Beveren krijgt dat werk een nieuwe vorm met LezerScherp, een methode die twee werelden samenbrengt: samen lezen (shared reading) en filosofisch gesprek (community of philosophical inquiry).
Tijdens de sessies lezen deelnemers samen een tekst – dat kan literatuur zijn, maar evengoed een fragment dat raakt aan thema’s als vrijheid, schuld of identiteit. Van daaruit ontstaat een gesprek.
Niet om het ‘juiste’ antwoord te vinden, maar om vragen te stellen zoals: Wat betekent dit voor mij? Waarom denk ik wat ik denk? Hoe kijkt een ander hiernaar?
Deelnemers mogen luisteren, meelezen of actief deelnemen. Alles kan, niets moet.
Ruimte voor verschil
Wat deze workshops bijzonder maakt, is de diversiteit in de groep. Mensen met verschillende achtergronden, talen en ervaringen komen samen in één cirkel.
Joos: “Je weet nooit wie er op de stoel naast je zit. Net daarom is het zo belangrijk om te werken aan luisteren, nuance en respect voor verschillende perspectieven.”
In die gesprekken worden denkspieren getraind door actief luisteren, argumenteren en omgaan met twijfel en verschil. Maar misschien nog belangrijker: deelnemers krijgen ruimte om zichzelf te tonen.
Onderzoek in beweging
Voor Amber is LezerScherp in de eerste plaats een onderzoeksproject:
“Wat dit project zo interessant maakt, is dat we twee bestaande methodieken combineren, terwijl die combinatie zelf nog nauwelijks onderzocht is. We weten dus nog niet precies wat het zal opleveren – en net dat maakt het boeiend.”
Ze neemt tijdens de sessies een observerende rol op en zal later ook deelnemers interviewen. Zo brengt ze in kaart wat er gebeurt in de groep, en hoe deelnemers deze aanpak ervaren.
Kleine bewegingen, grote impact
De filosofieworkshops zijn geen klassieke lesmomenten. Er is geen examen, geen juiste oplossing. Wat er wél is: ruimte. Ruimte om te denken. Om te twijfelen. Om te spreken – of net te zwijgen. In een context waar autonomie vaak beperkt is, kunnen dit soort momenten een verschil maken. Ze dragen bij aan zelfreflectie, verbondenheid en het versterken van stem en perspectief. En misschien ook aan hoe iemand later opnieuw zijn plaats vindt in de samenleving.
Zin om verder te denken?
Joos wil zijn methodes graag verder inzetten, ook in andere gevangenissen en detentiehuizen. Ben je benieuwd naar deze aanpak of zie je mogelijkheden binnen jouw werking? Neem gerust contact op.
Meer inspiratie
Lezen
- Bovill, M. & Anderson, C. (2020). Changing the subject: A community of philosophical inquiry in prisons
- Szifris, K. (2021). Philosophy Behind Bars: Growth and Development in Prison
Kijken
- Waiting for the Out (BBC)