05
SPORT EN MUZIEK IN DETENTIE: TWEE DOCTORATEN
De Rode Antraciet bouwt bruggen tussen onderwijs en praktijk via intensieve samenwerkingen met universiteiten en hogescholen. De voorbije jaren ondersteunden we twee doctoraatsstudies die onze praktijk wetenschappelijk onderbouwden en tegelijk zichtbaar maakten wat sport en muziek in detentie écht teweegbrengen. Beide doctoraatsstudenten – één verbonden aan UGent (sport) en één aan VUB (muziek) – verdedigden met brio hun proefschrift in het afgelopen najaar.
Samen tonen deze onderzoeken dat sport en muziek geen instrumenten zijn met één doel, maar volwaardige praktijken waarin menswaardigheid, verbondenheid en toekomstperspectief vorm krijgen – binnen én buiten de muren.
DE BETEKENIS VAN SPORT VOOR SOCIALE RE-INTEGRATIE TIJDENS EN NA DETENTIE
Marie-Lou Libbrecht toonde in haar proefschrift over sport als hefboom voor re-integratie hoe sport meer is dan “bezigheid”: het versterkt zelfregie, dagstructuur en mentaal welzijn, en creëert oefenruimte voor sociale vaardigheden zoals samenwerking, omgaan met spanning en volhouden. Het onderzoek maakt duidelijk dat sport – zeker wanneer er bruggen worden gebouwd met sportclubs, coaches en partners buiten de muren – een concrete opstap is naar re-integratie.
DE KRACHT VAN MUZIEK ACHTER TRALIES
De doctoraatsstudie van Silke Marynissen over muziek in detentie bracht in kaart hoe muziekpraktijken van betekenis, verbondenheid en identiteit mogelijk maakt in een context van verlies aan autonomie. Muziek fungeert als taal voor emoties en verhaal, verlaagt drempels naar contact en vertrouwen, en ondersteunt veerkracht. Voor De Rode Antraciet vertaalde dit zich in sterkere trajecten met artiesten en partners, en een scherpere blik op wat cultuur als civiele ruimte kan betekenen in een menswaardige detentie.
Samen hebben beide onderzoeken onze aanpak versterkt: van sterke praktijk naar een evidence-based werking, met duidelijke handvatten voor partners, beleid en gevangenissen om sport en cultuur duurzaam te verankeren.
Silke Marynissen
VUB, onderzoeksgroep PArticipatie en Leren in Detentie (PALD)
DE KRACHT VAN MUZIEK ACHTER TRALIES
Onderzoek en samenwerking
De voorbije vier jaar werkte ik als onderzoeker aan de Vrije Universiteit Brussel nauw samen met De Rode Antraciet in het kader van mijn doctoraat When words fail, music speaks: Understanding the processes and outcomes of participatory music programs in prison. Die samenwerking was essentieel: dankzij jullie netwerk kon ik participatieve muziekpraktijken observeren en deelnemers interviewen, en in dialoog gaan over de eerste bevindingen van het onderzoek.
Mijn onderzoek focuste op participatieve muziekprogramma’s waarin mensen in detentie zelf actief muziek maken, zoals een koor, hiphopworkshops of bandrepetities. Internationaal onderzoek toonde al aan dat zulke praktijken positieve effecten hebben op vlak van emotionele expressie, zelfontwikkeling, verbinding en ontspanning. Wat nog ontbrak, was inzicht in hoe, waarom, voor wie en onder welke omstandigheden deze effecten tot stand komen.
Muziekpraktijken in detentie
Ik volgde onder meer een hiphopworkshop binnen het Europese GUTS-project, waar deelnemers via rap en storytelling hun verhaal en toekomstperspectief verwoordden, en maakte kennis met de muziekkelder in Leuven Centraal – een unieke ruimte waar bands, bestaande uit personen in detentie, samen muziek maken. Zulke plekken zijn van onschatbare waarde: ze creëren een context waarin mensen zich even los van het gevangenisregime kunnen positioneren.
“Muziek creëert een veilige plek waar mensen in detentie zich kunnen uitdrukken, verbinding aangaan en mentaal ademruimte vinden.”
Vier inzichten voor de praktijk
Ten eerste bieden participatieve muziekpraktijken een moment van menselijkheid in een ontmenselijkende omgeving. Ze zijn geen beloning of extra, maar een noodzakelijke ruimte waar mensen vrij kunnen uitdrukken wie ze zijn en mentaal kunnen ontsnappen aan de gevangeniscontext.
Ten tweede is de rol van de muziekfacilitator cruciaal. Wanneer die samen met de deelnemers het traject vormgeeft, ontstaat ruimte voor dialoog, vertrouwen en gedeeld eigenaarschap.
Ten derde is het belangrijk om muziek die binnen de muren ontstaat ook naar buiten te brengen. Songteksten over verlies, dakloosheid of het leven in detentie dragen krachtige maatschappelijke boodschappen. Projecten zoals de cd Everyday van CELL(R) tonen hoe muziek bruggen kan slaan tussen detentie en samenleving.
Tot slot vraagt de huidige beleidscontext om waakzaamheid. De sterke focus op re-integratie en meetbare uitkomsten dreigt de bredere betekenis van sport en cultuur te vernauwen. Muziek biedt in de eerste plaats betekenisvolle ervaringen in het hier en nu: een veilige plek voor expressie, verbinding en mentale ademruimte. Sport en cultuur zijn daarom geen luxe, maar een noodzakelijke pijler binnen detentie.
“Participatieve muziekpraktijken bieden een moment van menselijkheid in een ontmenselijkende omgeving.”
Marie-Lou Libbrecht - UGent,
in samenwerking met De Rode Antraciet
DE BETEKENIS VAN SPORT VOOR SOCIALE RE-INTEGRATIE TIJDENS EN NA DETENTIE
Onderzoekskader
In mijn doctoraat aan de Universiteit Gent onderzocht ik hoe mensen in detentie zelf de betekenis van sport ervaren en welke rol sport kan spelen binnen een mensgerichte visie op sociale re-integratie. Het onderzoek, gefinancierd door het Fonds Wetenschappelijk Onderzoek (FWO), combineerde een internationale literatuurstudie met drie veldstudies in Vlaamse gevangenissen, op basis van participerende observaties, diepte-interviews en samenwerking met actoren uit justitie, welzijn en beleid.
Sport als betekenisvolle praktijk
In een sterk gecontroleerde context biedt sport ruimte voor normaliteit, autonomie, zelfexpressie en sociale verbondenheid. Het zijn momenten waarop deelnemers zich niet uitsluitend als gedetineerde, maar opnieuw als mens kunnen voelen.
Sport draagt bij aan re-integratie op verschillende niveaus. Functioneel ondersteunt ze fysieke en mentale gezondheid en sociale vaardigheden. Moreel stimuleert ze verantwoordelijkheid, zelfvertrouwen en erkenning. Expressief maakt ze ruimte voor identiteit, plezier en zingeving, los van het delictverleden.
Relatie met non-recidive
De link tussen sport en non-recidive was geen expliciete focus van dit onderzoek. Toch tonen de resultaten dat betekenisvolle sportervaringen samenhangen met processen die herval kunnen verminderen – niet via controle of dwang, maar via versterking van menswaardigheid, verbondenheid en maatschappelijke participatie.
“Sport biedt ruimte voor normaliteit.”
“Sportmomenten zijn zeldzame momenten waarop mensen zich niet uitsluitend als gedetineerde, maar opnieuw als mens kunnen voelen.”
De rol van De Rode Antraciet
De Rode Antraciet speelde een sleutelrol als brug tussen onderzoek en praktijk. De vrijwillige en niet-dwingende deelname aan sport- en cultuuractiviteiten blijkt een cruciale voorwaarde voor betekenisvolle participatie. Tegelijk balanceren medewerkers voortdurend tussen zorg en controle binnen een justitieel kader, vertrekkend vanuit een welzijns- en mensenrechtenperspectief.
Brug tussen detentie en samenleving
Sport en cultuur creëren binnen detentie momenten van ademruimte en menselijkheid, en maken continuïteit na vrijlating mogelijk. Re-integratie wordt zo zichtbaar als een langdurig en relationeel proces.
“Duurzame re-integratie vraagt meer dan risicobeheersing alleen: ze vertrekt vanuit menswaardigheid, verbondenheid en participatie.”
Naar de toekomst
Dit doctoraat pleit voor een duurzame verankering van sport en cultuur binnen detentie- en re-integratiebeleid, met voldoende ruimte voor vrijwilligheid en betekenisvolle participatie. Investeren in deze praktijken is een noodzakelijke voorwaarde voor perspectief, waardigheid en verbondenheid.